Ruimtelijke ontwikkeling vraagt om een regionaal ontwerp

"Nederland is niet vol," zegt Modder, "maar Nederland lijkt vol. Als straks VINEX afgerond is en de Ecologische Hoofdstructuur aangelegd is, dan hebben we 25.000 hectare landbouwgrond omgezet in stedelijk gebied en het negenvoudige, 225.000 hectare, gebruikt voor nieuwe natuur. Nederland is dus nog lang niet vol. In principe zouden er best nog vijftien miljoen mensen bij kunnen komen. Je moet het een beetje goed inrichten, maar tal van buitenlanden tonen aan dat het objectief gezien zonder meer mogelijk is."

Fragmentatiebom

"Het optische effect is echter dat Nederland wel vol is," zo vervolgt Modder. "Dat komt door de verhousing. Aan het landschap worden als het ware door een fragmentatiebom stukjes verstedelijking toegevoegd, die bijna at random over de ruimte heen gestrooid worden. Wie over een snelweg of een provinciale weg rijdt, ervaart nog maar weinig gebieden als echt landelijk en ziet overal verstedelijkingsfragmenten op zich afkomen. De oorzaak daarvan is dat elke afzonderlijke gemeente plannen maakt voor de eigen inwoners, op het eigen grondgebied. Dat is geen kritiek, de gemeenten doen wat ze geacht worden te doen, maar de optische verstedelijking van Nederland is daar wel het gevolg van. Het is het gevolg van een bestuurlijke indeling die hopeloos achterloopt op wat er aan de hand is."

Iedereen met alles bezig

Modder hoeft niet ver te zoeken naar voorbeelden van deze bestuurlijke situatie. In zijn eigen woonplaats Wageningen worstelt de gemeente al jaren met een tekort aan grond voor woningbouw. In de buurgemeente Ede echter wordt in een enorm tempo gebouwd en inmiddels zou iedereen die in Wageningen werkt, gemakkelijk in Ede kunnen wonen. Maar zover reikt het blikveld van Wageningen niet. Een dergelijke tekortkoming constateerde Modder toen hij onlangs een debat moest leiden tussen de ontwerpers van de grote VINEX-locaties Brandevoort bij Helmond en Meerhoven bij Eindhoven. Tijdens het debat bleek dat er nog nooit een kaart was gemaakt waarop beide projecten in hun samenhang en in de regionale context waren ingetekend. En toen Modder bij de samenstelling van de Nieuwe Kaart een project in de binnenstad van 's-Hertogenbosch bestudeerde, bleken er maar liefst drie verschillende plannen voor hetzelfde gebied te bestaan: van de provincie Noord-Brabant, de stadsregio 's-Hertogenbosch en de gemeente 's-Hertogenbosch. Modder: "We zijn zo langzamerhand in een situatie gekomen waarin iedereen met alles bezig is. Vooral in de verdichtingsgebieden is voor de gewone mens niet meer helder wie waarvoor verantwoordelijk is. Neem het gebied tussen Den Haag en Rotterdam. Iedereen zou het bizar vinden om de ruimtelijke ontwikkeling in dat gebied over te laten aan de verschillende gemeenten die er liggen, maar omgekeerd is het ook bizar om die gemeenten erbuiten te laten."

Schaalvergroting

"Het is een bestuurlijke misser," zo vervolgt Modder, "en niet zo zuinig ook, dat wij er in Nederland niet in slagen om ordentelijk na te denken en te handelen als het gaat om het aanpassen van het bestuur aan de dynamiek van deze tijd. Recent zijn een paar gebieden stadsprovincie geworden, maar dat is gewoon het resultaat geweest van een kaartspelletje in een Haagse kroeg en niet meer dan dat. Het dramatische is dat ik daar niemand mee beledig, want iedereen geeft toe dat het zo is. Ik ben absoluut een voorstander van schaalvergroting in bestuurlijke structuren. Men zegt altijd wel dat de burger dat niet wil, maar diezelfde burger maakt die schaalvergroting wel door en handelt daar ook naar. Hij gaat in Leiden naar school, in Amsterdam naar het theater en in Rotterdam naar de sportclub. Mensen storen zich al lang niet meer aan de gemeentelijke grenzen."

Regionaal ontwerp

Modder weet echter goed dat de gewenste schaalvergroting niet snel zal kunnen worden gerealiseerd. "Daar valt geen vooruitgang op te boeken," zo zegt hij. "Daarom moeten we oplossingen bedenken die gegeven de huidige context nog enigszins hout snijden. Wij pleiten er voor om bij ruimtelijke ontwikkeling uit te gaan van een regionaal ontwerp, op een schaal die de lokale overheden overstijgt. Omdat je niet om de gemeenten heen kunt, moet je die plannen wellicht bottom up organiseren en van bovenaf programmeren. De Tweede Kamer heeft echter aan mevrouw De Boer juist gevraagd om meer rijksverantwoordelijkheid in de regionale plannen te brengen. Wij kunnen ons dat wel voorstellen, maar denken alleen dat het niet werkt. Zo'n regionaal ontwerp moet haar kracht vooral ontlenen aan de eigen kwaliteit en het commitment van de partijen die voor de uitvoering ervan verantwoordelijk zijn. De bestuurlijke condities voor adequate ruimtelijke planvorming zijn vooralsnog niet aanwezig en we zullen dus moeten roeien met de riemen die we hebben."

Verschenen in: Special Magazine van Revue Arts, 1997

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl