Naar een marktwaardering van pensioenverplichtingen

Tom Steenkamp (40) is van huis uit algemeen econoom. Zijn studie aan de Universiteit van Amsterdam wilde hij destijds, begin jaren tachtig, het liefst meteen met een promotie-onderzoek voltooien, maar om allerlei redenen kwam het daar toen niet van. Hij ging eerst op de algemene economische afdeling van de Postbank werken en vervolgens bij Financiële Diensten Amsterdam, een instelling waarin het beleggings-onderzoek van de NMB, fusiepartner van de Postbank, was verzelfstandigd. Hij had er zitting in de investerings-commissie, ontwikkelde instrumenten voor vastrentende-waarde-beleggingen en bedacht beleggings-strategieën voor met name particulieren. Zijn wens om eens te promoveren bleef echter aanwezig en toen hij, tien jaar na zijn afstuderen, universitair docent Financiering aan de Vrije Universiteit in Amsterdam kon worden, besloot hij de bankwereld voor lief te laten. Na jaren van meer of minder intensief onderzoek promoveerde hij op 27 mei 1998 op het proefschrift 'Het pensioenfonds vanuit een corporate finance perspectief'. Zijn promotor was Jean Frijns, directeur van ABP Vermogensbeheer.

Analytisch en wetenschappelijk

"Juist omdat Frijns mijn promotor is geweest, is het niet verwonderlijk dat ik bij ABP terecht ben gekomen," vertelt Tom Steenkamp. "Toch is dat voor mij nog een moeilijke beslissing geweest. Om te beginnen word je binnen de universiteit pas serieus genomen als je gepromoveerd bent en breekt na je promotie de tijd van oogsten aan. Wat dat betreft wil ik op basis van mijn proefschrift graag nog wat Engelstalige artikelen schrijven, niet alleen omdat dat bijdraagt aan het resultaat van de vakgroep, maar ook omdat het zonde van het werk zou zijn als het onderzoek niet wat meer internationale bekendheid zou krijgen. Daarnaast vind ik dat de universiteit wel wat voor mij is. Ik ben toch een beetje een wetenschapper, zij het van de oude stempel. De wetenschappers die nu carrière maken, zijn mensen die in Amerika zijn opgeleid en die al direct na hun studie in het Engels zijn gaan publiceren. Die periode op de universiteit heb ik gemist en het zit er daarom niet in dat ik bijvoorbeeld nog eens als onderzoekshoogleraar word benoemd. Toch zou ik de universiteit niet helemaal willen missen en ik ben daarom blij met de combinatie die ik nu heb gevonden. Want ik heb het idee dat ik ook binnen ABP veel van mijn analytische en wetenschappelijke behoeften kan bevredigen."

Strategisch onderzoek

Tom Steenkamp is binnen ABP Vermogensbeheer hoofd van de afdeling Asset Research, een relatief nieuwe afdeling die in feite een voortzetting is van de unit die zich bezighield met ALM (Asset Liability Management). De afdeling rapporteert rechtstreeks aan Jean Frijns. De afdeling Asset Research is samen met de afdelingen Actuariaat en Financieel-Economische Zaken verantwoordelijk voor de ALM-studies binnen ABP Vermogensbeheer: de strategische beleidsstudies, op basis van een model, naar de allocatie en de verdeling in beleggingscategorieën van de beleggingsportefeuille en het onderzoek naar het premiebeleid en het risicobeheer van het pensioenfonds. Algemener gesteld is de afdeling de onderzoeks- en adviesafdeling op strategisch niveau en de denktank voor het risicomanagement binnen ABP Vermogensbeheer. In dat kader wordt van de afdeling ook een bijdrage verwacht aan de externe profilering van ABP, door middel van bijvoorbeeld artikelen in vakbladen en presentaties tijdens seminars. "Maar dat moet zich allemaal nog ontwikkelen," aldus Steenkamp. "Ik ben natuurlijk nieuw en moet maar afwachten wat er op me afkomt. Wel wil ik er een echte afdeling voor strategisch beleggingsonderzoek van maken. En ik neem aan dat ik dat zelf een beetje in de hand heb."

Dynamische strategieën

"Wat we eigenlijk willen," vervolgt Steenkamp, "is instrumenten ontwikkelen voor de operationele units, dus voor aandelen, vastrentende waarden en structured investments. Die instrumenten zijn er natuurlijk nu ook al, maar beleggingen zijn een dynamisch gebied. Sinds ABP is geprivatiseerd, is het beleggingsbeleid op de helling gekomen en wordt daar nu anders over gedacht. De restricties van vroeger dat bijna alles in overheidsobligaties moest worden belegd, zijn losgelaten en daarom zijn er nieuwe instrumenten nodig. Neem bijvoorbeeld de beoordeling van kredietrisico's, met name voor de vastrentende-waardeportefeuilles. ABP Vermogensbeheer zoekt in toenemende mate naar markten waarbij wat meer in ondernemingsobligaties kan worden belegd. Dat betekent dat faillissementsrisico's een rol gaan spelen en voor de beoordeling daarvan moet je dus een instrument hebben." Deze en andere ontwikkelingen op het gebied van beleggingen hebben natuurlijk ook gevolgen voor het jaarlijkse beleggingsplan van ABP Vermogensbeheer. De afdeling Asset Research is bij de samenstelling van het beleggingsplan voor 1999 met name verantwoordelijk geweest voor de strategie ten aanzien van de allocatie van de beleggingen. Steenkamp: "In de beleggingsstrategie heb je een zekere speelruimte, die je afhankelijk van je marktvisie al of niet kunt gebruiken. We noemen dat dan een dynamische beleggingsstrategie. Voor mij is dat een leuk onderwerp, waar ik vanuit mijn beleggingstheorie ook al mee bezig ben geweest. Nu kan ik daar gelijk een praktische invulling aan geven."

Waardering van pensioenverplichtingen

Tom Steenkamp wil het werk van de afdeling Asset Research vooral projectmatig gaan opzetten. Een belangrijk project in zijn planning, naast projecten die gericht zijn op de ontwikkeling van instrumenten voor risicomanagement en voor de beoordeling van kredietrisico's, betreft de vernieuwing van de financiële verslaggeving. Het gaat dan met name over de wijze waarop in de financiële verslaggeving de pensioenverplichtingen moeten worden gewaardeerd. Ook in zijn promotie-onderzoek heeft Steenkamp zich over dit onderwerp gebogen. Hij zegt: "Het is een issue dat niet alleen binnen ABP, maar binnen de hele pensioenfondsenwereld speelt. Het algemene idee is dat beleggingen op marktwaarde moeten worden gewaardeerd. Dat is ook logisch, want op het moment dat je in aandelen gaat wil je daar natuurlijk de juiste waarde van weten. Maar aan de andere kant is er dan een 'disbalans' met de verplichtingen. Die worden nog steeds volgens een bepaalde boekhoudkundige methode gewaardeerd, waardoor je in feite appels met peren zit te vergelijken. Dat systeem gaat nu op de helling."

Beweeglijke cijfers

"Het probleem met pensioenverplichtingen," aldus Tom Steenkamp, "is dat er geen markt voor is. Er is geen objectieve waarde waarvoor je die pensioenverplichtingen zou kunnen verkopen. Daarom moet je erover nadenken wat nou de beste benadering zou zijn van die marktwaarde. Het volgende probleem is dan dat je met de introductie van marktwaardering ook volatiliteit, beweeglijkheid, in de cijfers introduceert. Jaarverslaggeving, ook van ondernemingen, is daarentegen altijd op stabiliteit gericht geweest. Men wil stabiliteit in de cijfers laten zien, maar dat gaat dan ten koste van de informatie en de consistentie. Op het moment dat je die informatie wel geeft en wel consistent bent, introduceer je dus die volatiliteit. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat je het ene jaar een dekkingsgraad van honderdtien procent hebt en het jaar erna een dekkingsgraad van tachtig procent. Je moet er goed over nadenken hoe je dat gaat communiceren, want mensen kunnen heel nerveus worden als ze dit soort verschillen zien. Je moet daar toch een soort normatief kader voor bedenken, ook al om zelf te weten wanneer je moet ingrijpen." Een marktwaardering van de pensioenverplichtingen heeft ook directe consequenties voor het premiebeleid. Het premiebeleid is immers op de solvabiliteitspositie afgestemd en als die ineens veel beweeglijker wordt, dan wordt de premie ook beweeglijker. "En dat wil niemand hebben in pensioenfondsenland," aldus Steenkamp, "dat is bekend. Niet alleen bij ABP maar ook bij andere pensioenfondsen staat de stabiliteit van de premie hoog in het vaandel. Je zult daarom ook een ander premiesysteem moeten verzinnen. Dergelijke zaken zullen de komende tijd ongetwijfeld gaan spelen."

Manager

De afdeling Asset Research is in Amsterdam (Schiphol) gevestigd. Momenteel werken er vier mensen op de afdeling en wellicht komt er nog een vijfde bij. Tom Steenkamp zal als hoofd van de afdeling in verschillende stuurgroepen, werkgroepen en overige overlegorganen gaan meedraaien, niet alleen binnen ABP Vermogensbeheer, maar ook op concernniveau. Daarnaast moet hij de medewerkers op de afdeling aansturen, bijvoorbeeld in de projecten die van start gaan, bij de beantwoording van korte-termijnvragen en ook bij terugkerende taken zoals bijvoorbeeld ten behoeve van het jaarlijkse beleggingsplan. Bovendien moet hij als manager loopbaangesprekken, functioneringsgesprekken en salarisgesprekken voeren. "En dat is helemaal nieuw voor mij," zegt Tom Steenkamp tot slot. "Als je dat niet gewend bent, dan is dat moeilijk. De feeling daarvoor zal ik nog moeten ontwikkelen."

Verschenen in: ABP Wereld, 1998

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl