"Voor de kiezers is veiligheid belangrijker dan de staatskas"

Frank Heemskerk stelde voorop dat hij persoonlijke standpunten ging geven. Hij begon zijn inleiding met een blik op VBTB, Van Beleidsvoorbereiding Tot Beleidsverantwoording. "Zelfs voor ingevoerde lobbyisten nog steeds een onbegrijpelijke Haagse afkorting," zo zei hij.

Bizar

Heemskerk keek op de eerste volledige VBTB-cyclus terug, vanaf de begroting in 2000 tot en met de jaarverslaggeving in 2002, en moest natuurlijk constateren dat juist 2002, dat wil zeggen voor, tijdens en na Balkenende I, een van de meest vreemde jaren in de Nederlandse parlementaire geschiedenis was. "Dat maakte de discussie over het eerste VBTB-'proof' jaarverslag heel bizar," aldus Heemskerk. "Want tegen wie zat je te praten? De minister nam natuurlijk wel de verantwoordelijkheid voor het hele verslag, maar ja, het was allemaal in een raar jaar gebeurd. Vanuit de PvdA hebben we nog wel op een apart debat met de premier en de minister van Financiën aangedrongen, maar de andere fracties wilden dat niet en hebben het jaarverslag gewoon eventjes bij de voorjaarsnota behandeld. Dat vonden wij heel jammer, want we moeten niet alleen over beleid praten, maar juist ook over verantwoording."

Niet haalbaar

Frank Heemskerk besprak slechts kort de motie Van Walsem. "Een wel ontzettend omvangrijke motie," zo zei hij. "Het zal in ieder geval niet al in 2005 lukken om te doen wat daarin staat. Het vraagt onder meer een heel nieuw normenkader. Het normenkader van de accountants komt uit jaren geschiedenis voort, dus zoiets zet je niet zo maar even op. Bovendien moet er meteen een passende controlestructuur bij komen en dat alles moet dan ook nog eens wettelijk worden verankerd. Ik stel dat dit echt niet haalbaar is. Het is natuurlijk heel nuttig om er invulling aan te geven, maar wat de PvdA betreft, moeten we daar vooral ook heel praktisch mee omgaan."

Cruciaal

Heemskerk benadrukte dat verantwoording van niet-financiële informatie cruciaal is. Hij zei: "Voor de kiezers is veiligheid ontzettend veel belangrijker dan de staatskas. Maar hoe druk je veiligheid in rekeneenheden uit? Toch is dat cruciaal voor het beantwoorden van de eerste van de drie w-vragen in het VBTB-proces, namelijk wat je wilt bereiken. Nu wordt daar af en toe nog naar toe geredeneerd, gelet op de middelen die er zijn en het beleid dat er ook wel is. Maar goed, dat is niet heel erg, want we staan nog helemaal in het begin van dit proces." Frank Heemskerk vertelde open over de beleving van VBTB in zijn - relatief nieuwe - fractie. "Slaan we niet door met de ongelooflijk dikke rapporten van het VBTB-proces?" zei hij. "Hoe moeten we daarmee omgaan? Wij vonden het heel moeilijk om daar echt politiek van te maken. Het is heel goed om kritisch te kijken naar wat er in het land en op de ministeries gebeurt, om daar vervolgens met de minister over in debat te gaan, maar voor veel collega's was dat worstelen."

Monitor van 'softe' zaken

Vanuit zijn vorige loopbaan bij ABN AMRO is Frank Heemskerk bekend met methoden om niet-financiële informatie in cijfers om te zetten. Hij zei: "Het bedrijfsleven kijkt natuurlijk naar de 'profit', maar dat zegt niet alles over hoe het in de verschillende landen en met de verschillende onderdelen gaat. Op een gegeven moment hebben we met een bepaalde monitor geprobeerd, en in feite is dat ook voor u de opgave, om zaken te meten die althans bij ABN AMRO als soft werden ervaren. Zitten mensen goed in hun vel, snapt iedereen de strategie, is er wederzijds respect en dat soort zaken. Iedereen werd gevraagd hoe zijn ideale bedrijf eruit ziet en in hoeverre ABN AMRO daaraan voldoet. De antwoorden daarop waren meetbaar gemaakt en de uitkomsten werden ook nog eens tegen een externe benchmark afgezet. Uiteindelijk hadden we zo cijfers waarmee ook richting managers kon worden aangetoond dat bij hun onderdelen substantieel slechter werd gescoord. Ik denk dat we op die manier, door zaken te objectiveren en toch een beetje in cijfers uit te drukken, ook in de Kamer leuke debatten met ministers kunnen krijgen."

'Best practices'

Heemskerk ging ook in op het thema maatschappelijk verantwoord ondernemen. "Bij de PvdA zitten we eigenlijk op dezelfde lijn als Tabaksblat heeft ingezet," zei hij. "We hadden eerst een initiatiefwet, onder andere ingediend door Bert Koenders, waarin werd aangegeven dat over maatschappelijk verantwoord ondernemen moest worden gerapporteerd. Maar we zeiden niet wat dat was. Nu willen we dat net als Tabaksblat in 'best practices' laten omschrijven. Dat kan dan in woorden, helaas nog niet in meetbare cijfers, maar daar hebben de OESO en de International Labour Organisation over nagedacht. Probeer op te schrijven wat 'best practices' in maatschappelijk verantwoord ondernemen zijn en laat bedrijven uitleggen of ze daar wel of niet aan kunnen of willen voldoen."

Watisermetmijngeldgebeurd.nl

Frank Heemskerk keerde terug naar het thema VBTB. "Mijn kernboodschap is," zei hij, "dat de verantwoording in VBTB nu alleen maar naar boven gaat, terwijl die vooral ook naar de burgers moet gaan. Verantwoording is handig, nuttig en belangrijk, maar ambtenaren richten zich tot de minister en de minister richt zich tot de Kamer en wij krijgen dan zulke pakken verantwoording binnen en wat moeten we ermee?! VBTB is vooral terugkijken, terwijl wij over de inkomensplaatjes in 2005 willen praten. Dat vinden we belangrijker. U moet daarom bij de verantwoording van niet-financiële informatie niet nadenken over hoe het naar uw baas, naar de minister en naar de Tweede Kamer gaat, maar als het ware omgekeerd. De allereerste opgave is om de burgers uit te leggen wat er is gedaan en waarom iets wel of niet is verbeterd. Pas in de tweede plaats helpt VBTB u om met uw collega's en met uw baas te overleggen over de inrichting van uw werk en over de resultaten daarvan en uiteindelijk, in de derde plaats, is het parlement aan de beurt. Dat moet dus echt op z'n kop. VBTB is er voor de burgers. Wij hebben daarom wel eens geopperd dat de site www.watisermetmijngeldgebeurd.nl zou moeten worden geopend, om aan de burgers uit te leggen wat er voor hen is gedaan. In ieder geval moet VBTB niet zijn doel voorbijschieten en eindigen in dikke verslagen die niemand leest."

Te positief

Heemskerk eindigde zijn inleiding met drie stellingen: · Balkenende II moet een toegankelijk jaarverslag maken op basis van de beleidsagenda van de Miljoenennota. Daarmee wordt beantwoord aan de terechte vraag van burgers: wat is er met mijn geld gebeurd? · VBTB legt problemen nauwelijks bloot en biedt helemaal geen oplossingen. Daarom is het lastig om VBTB politiek sexy te maken. · Ministeries moeten onderling vergeleken worden op hun verantwoording over niet-financiële informatie. "Mijn slotopmerking is wellicht een wat lastige," aldus Frank Heemskerk, "maar ik vind ambtelijke teksten heel vaak te positief. Voor mij is dat wennen. Wanneer een ministerie ten opzichte van een ander ministerie op een bepaald terrein achterblijft, schrijft het op dat er 'vooruitgang valt te boeken'. Wij moeten dit in het debat omdraaien en aan de minister vragen waarom hij achterblijft. Het zou ons wat dat betreft helpen als uw teksten wat kritischer zouden zijn. Ik denk dat de ministers dat best vinden. Ze vinden het misschien niet leuk, maar ze kunnen er wel een debat mee ingaan en er zelfs hun voordeel mee doen. Ik sta inderdaad op achterstand, kan de minister zeggen, dus u kunt mij hier en daar helpen om het zus en zo beter te doen. Wellicht is dit een wat naïeve opvatting, maar is er alleen maar goed nieuws, dan is het moeilijk om in de Kamer een echt debat te krijgen. En uiteindelijk is dat ook uw doel."

Verschenen in: Congresverslag Rijksacademie voor Financiën en Economie (2004)

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl