Mediation: in 2007 landelijke invoering naast de rechtspraak

De implementatie van de doorverwijzingvoorziening naar mediation is in feite de voortzetting en uitbreiding van het project Mediation naast rechtspraak. In dit project, dat eveneens door Machteld Pel werd geleid, boden vijf rechtbanken en een gerechtshof in 2000-2005 mediation - toen nog kosteloos - als extra service voor procespartijen aan. Op grond van een analyse van circa duizend mediations in deze periode, waaruit bleek dat partijen in voldoende mate voor mediation kozen en dat mediation in voldoende mate tot succes leidde, hebben het Kabinet en de Tweede Kamer in januari 2005, in samenspraak met de rechterlijke organisatie, besloten bij alle rechtbanken en gerechtshoven en bij de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het bedrijfsleven definitief een doorverwijzing naar mediation in te richten. Machteld Pel werd benoemd tot directeur van het Landelijk Bureau Mediation naast rechtspraak, dat tot taak kreeg de implementatie van de doorverwijzingvoorziening te begeleiden. Concreet betekent dit dat alle rechters een opleiding over doorverwijzing naar mediation krijgen, dat mediators zijn geworven naar wie partijen kunnen worden doorverwezen en dat bij de gerechten een mediationfunctionaris wordt aangesteld die de betrokkenen moet voorlichten en adviseren. Medio 2007 zal het implementatietraject kunnen worden afgerond. Inmiddels zijn al ruim drieduizend zaken tijdens een gerechtelijke procedure naar een mediator doorverwezen.

Vooral de combinatie

Machteld Pel stelt enigszins verrassend voorop, dat van haar geen propaganda voor mediation mag worden verwacht. "Mediation móet niet," zegt ze. "Wel zeg ik: kijk naar het geval en beoordeel hoe mensen snel en duurzaam een einde aan een conflict kunnen maken." Volgens haar is een verwijzing naar mediation in veel gevallen niet de beste weg voor de behandeling van een conflict, bijvoorbeeld als reeds voor de procedure een mediator - zonder resultaat - met partijen aan de zaak heeft gewerkt of als de partijen een principiële en openbare uitspraak over een juridisch punt willen hebben of ook als het conflict al te zeer is geëscaleerd. "De rechter moet daarom samen met partijen wel degelijk met verstand kijken wat het beste is," zegt Machteld Pel. "Ik pleit in dit verband voor maatwerk. Rechters hebben al de instrumenten van het schikken, het deskundigenbericht en de beslissing en daar komt nu mediation bij. Zelf vind ik dat die methoden ook heel goed met elkaar kunnen worden gecombineerd. Partijen kunnen het bijvoorbeeld in mediation over allerlei onderwerpen eens worden en weer on speaking terms met elkaar komen, maar toch nog over een bepaald punt een beslissing van de rechter willen hebben. Ik ben ervan overtuigd - en dat is intussen ook al gebleken - dat juist die combinatie heel goed kan werken."

Jurisprudentie?

Nee, geen propaganda vóór mediation, maar eventuele algemene argumenten ertégen wil Machteld Pel graag weerleggen, "al kunnen die argumenten in een specifiek geval inderdaad een contra-indicatie zijn," zo zegt ze. Zo'n tegenargument is bijvoorbeeld dat mediation geen jurisprudentie voortbrengt en daardoor de rechtsvorming zou schaden. Om te beginnen echter wijst Machteld Pel erop, dat van alle conflicten in Nederland met een juridisch tintje slechts een gering percentage aan de rechter wordt voorgelegd - veruit de meeste conflicten worden onder de mat geveegd, door onderhandelingen opgelost dan wel beslecht door geschillen- of klachtencommissies of op grond van een bindend advies, arbitrage, mediation of nog anders - en dat vervolgens van het aantal aan de rechter voorgelegde conflicten slechts circa vijf procent voor doorverwijzing naar mediation in aanmerking komt. "Dat is dus al zeer relativerend," zo zegt ze. "Daarnaast heb ik intussen vijfentwintig jaar ervaring met de rechtspraak en weet daarom dat in de meeste aan de rechter voorgelegde conflicten geen echte nieuwe rechtsvraag speelt. Wel gaat het om een juridische interpretatie van feiten en het interessante daarbij is, dat partijen die geen ruzie hebben, zo'n probleem meestal zelf kunnen oplossen. Voor partijen die wel een conflict hebben, doet de rechter dat dan. Die hakt een knoop door. Rechtsvorming is daarom bij de lagere colleges echt een uitzondering en wat dat betreft missen we dus niets in jurisprudentie. Bovendien hebben de partijen zelf een stem in de keus voor mediation. Wie een rechterlijke uitspraak wil, zal daar niet mee instemmen."

Eerst conflict oplossen

"In veruit de meeste gevallen die bij de rechter komen," vervolgt Machteld Pel, "is er dus sprake van een conflict. Dat is dan meestal ontstaan door bijvoorbeeld miscommunicatie, gebrek aan waardering en botsende ego's, maar niet puur om inhoudelijke zaken. Ook in letselschadezaken lopen de gemoederen vaak op, ten eerste door het voorval, ten tweede doordat het voor de mensen vaak een langdurig en bijna onbegrijpelijk juridisch verhaal wordt en ten derde doordat ze niet weten of ze nu het beste kunnen revalideren of ziek blijven, want in het laatste geval krijgen ze meer geld. Doordat ze hierover totaal in de war zijn, lijkt het er soms zelfs op dat mensen in een juridische procedure tegen hun eigen belangen in handelen. Mediation kan in dat soort gevallen een deëscalerende rol spelen. Misschien blijven er dan nog wel beslispunten over, maar partijen hebben dan geen conflict meer en kunnen dan gezamenlijk die beslissing aan de rechter vragen. Probeer daarom - en dat las ik ook in het PIV-Bulletin - in letselschadezaken alle feiten zo vroeg mogelijk op een rij te krijgen, om zo te voorkomen dat de schade als het ware groeit doordat mensen zich slecht bejegend voelen."

Andere tegenargumenten?

Van argumenten tegen mediation is er nog wel een aantal te noemen, maar Machteld Pel meent dat deze niet zijn te veralgemeniseren. Over de vertrouwelijkheid ervan bijvoorbeeld, die kan komen te knellen als de mediation mislukt en het toch nog tot een proces komt, zegt ze: "Partijen moeten tijdens de mediation openhartig kunnen zijn, maar daar later niet aan worden opgeknoopt. Tot nu toe is er maar een zeer klein aantal gevallen geweest waarin er op dat punt problemen zijn geweest. Ik ben daar niet zo erg bang voor." En over de mogelijk ongelijke machtsverhoudingen tussen partijen, die tijdens een mediation wel eens versterkt zouden kunnen worden, zegt ze: "Het is natuurlijk niet de bedoeling dat een machtige partij mediation als een soort hefboom gebruikt om de ander even snel door de bocht te krijgen. In veel relaties bestaat er een machtsongelijkheid door bijvoorbeeld verschil in kennis, welbespraaktheid, intelligentie of feitelijke macht, maar goede mediators weten die machtsongelijkheid op een adequate manier te behandelen en zullen de mediation stoppen wanneer dat niet lukt." Voor mediators 'met een stempel' - mediator X boekt bijvoorbeeld goede resultaten voor verzekeraars en mediator Y juist voor verzekerden - ziet Machteld Pel geen markt. "Het hoort bij de neutraliteit en met name ook de onafhankelijkheid van mediators dat zij voor hun praktijk niet van een paar verzekeraars afhankelijk zijn. Ik denk daarom dat het goed is om als mediator niet te vaak voor dezelfde opdrachtgever te werken." Zal tot slot de doorverwijzing naar mediation niet vooral als een instrument ter ontlasting van het Nederlandse rechtssysteem worden toegepast? "Daar geloof ik niet in," zegt Machteld Pel. "Rechters zijn erop gefocust hun klanten goed te bedienen. De rechters die ik ken, zijn allemaal zeer bevlogen over hun werk. Zij gaan naar de zitting om echt met mensen te praten en om goed te beoordelen wat in hun geval het beste is."

"Met mediation kan minder dan sommige mediation fanaten beweren," aldus Machteld Pel. "'Kies maar voor mediation, dan komt het goed', dat is natuurlijk niet zo. Maar ik heb ook het idee dat er meer mee kan dan veel anderen nu nog denken."

Verschenen in: PIV-Bulletin (2005)

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl