Democratische burgerschapsvorming: leren leven met elkaar in een democratie

Het project wordt uitgevoerd door Eduniek in samenwerking met de Universiteit Utrecht en de Stichting Primair Openbaar Onderwijs Utrecht, met financiële steun van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en het VSBfonds. Momenteel participeren drie Utrechtse basisscholen in een pilot van het project, dat het volgende schooljaar over circa tien scholen zal worden uitgerold. We hadden een gesprek hierover met Micha de Winter, hoogleraar Maatschappelijke Opvoedingsvraagstukken aan de Faculteit Sociale Wetenschappen van Universiteit Utrecht. Over het doel van het project zegt De Winter: "We proberen, samen met de teams natuurlijk, de leerlingen een aantal vaardigheden en houdingen bij te brengen die met democratie en burgerschap hebben te maken. Het gaat er niet zozeer om dat hen wordt geleerd hoe de politiek in elkaar zit, het is geen maatschappijleer, maar het gaat vooral om wat wij noemen 'the democratic way of life', dus hoe je in een democratische samenleving met elkaar leeft."

Ongehoord succes

"Het is een vrij uitgebreid project," vervolgt Micha de Winter. "We houden bijvoorbeeld in elke klas vergaderingen, om kinderen te leren argumenten uit te wisselen en bij verschil van mening beslissingen te leren nemen. We doen ook aan 'service learning', waarbij de leerlingen dus vanuit de school projecten in de samenleving doen, om op die manier iets te leren over hoe de maatschappij in elkaar zit. We doen iets aan kennis van democratie, met lessen over de Grondwet bijvoorbeeld of over de Tweede Kamer. Ze hebben op de drie scholen ook een uitgebreid verkiezingsproject gedaan en dat was een ongehoord succes. Maar het gaat uitdrukkelijk niet alleen over politiek, maar wel over omgaan met verschillen, omgaan met conflicten, over wat vrijheden en verantwoordelijkheden zijn, wat tolerantie is en dus eigenlijk over hoe je met elkaar in een democratie omgaat."

Vergelijkend onderzoek

Het project Democratische burgerschapsvorming loopt nu een jaar. Nadat het project over circa tien scholen in Nederland zal zijn uitgerold, zal ook een vergelijkend onderzoek naar de effecten ervan worden gestart. Micha de Winter: "Doel van het onderzoek is na te gaan of je door gerichte interventie bij kinderen actief burgerschap kunt stimuleren. Dat is immers een kerndoel in het primair onderwijs, maar in principe weet niemand nog hoe je daar naar toe moet werken. Wij willen daarom onderzoeken of het programma dat wij hebben bedacht, aan die doelstellingen voldoet." De resultaten van het onderzoek zullen waarschijnlijk in 2008 beschikbaar komen. Daartoe zullen in het schooljaar 2007-2008 vragenlijsten worden afgenomen, interviews worden gehouden en zullen ook observaties worden gedaan ten aanzien van het schoolklimaat in de deelnemende scholen. "Nu is daar nog niet zo veel over te zeggen," aldus Micha de Winter, "behalve dan dat de scholen er heel enthousiast mee aan de slag zijn gegaan. Van de leerlingen hoor ik in ieder geval dat ze aan veel onderdelen enthousiast meedoen. Voor de docenten hebben we trainingen en studiedagen georganiseerd en die zijn eveneens enthousiast, maar ook kritisch. Dat was ook het idee. We willen niet van bovenaf een aantal methoden op de scholen droppen. Wij hebben ideeën en willen vervolgens gebruikmaken van de eigen talenten van teams, docenten en directies om daaraan invulling te geven. Het is een interactief proces, waar heel enthousiast aan wordt gewerkt."

Omgaan met diversiteit

Het project Democratisch burgerschap wordt namens Eduniek geleid door onderwijsadviseur Leo Pauw. Micha de Winter en Leo Pauw kennen elkaar vanuit hun contacten over het programma De Vreedzame School. Micha de Winter zegt: "Een aantal principes die in De Vreedzame School aan de orde zijn, kun je naadloos doorvertalen naar het project Democratisch burgerschap. Het verschil is dat De Vreedzame School vanuit conflictoplossing is ontstaan en dit element zit ook in Democratisch burgerschap, maar nu gaan we duidelijk een stap verder. Democratisch burgerschap is veel breder en dient ook een breder doel dan conflicten oplossen en een vreedzame sfeer creëren. Het gaat erom kinderen verantwoordelijkheid voor hun omgeving en voor elkaar bij te brengen en hen te leren hoe zij als democratische burgers met elkaar moeten omgaan." Volgens Micha de Winter is omgaan met diversiteit, bijvoorbeeld met verschillen tussen allochtoon en autochtoon, een kernthema in dat geheel. Hij zegt tot slot: "Het is een van de redenen waarom de overheid wil dat scholen aan actief burgerschap doen. Wij willen in ons project ook absoluut gaan kijken hoe je binnen een constellatie van scholen die eigenlijk al een beetje gesegregeerd zijn, dus de 'zwarte' en de 'witte' scholen, toch ervoor kunt zorgen dat de kinderen elkaar kunnen ontmoeten en via onderlinge contacten met verschillen kunnen leren omgaan."

Verschenen in: Eduniek Info (2007)

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl