De ReflectieMeester geeft leerlingen inzicht in het eigen leerproces

Wie verantwoordelijkheid voor het eigen leerproces draagt, zoals bij het nieuwe leren het geval is, moet goed op de hoogte zijn van de eigen sterke en zwakke punten. Om dit inzicht te verkrijgen, is het nodig om op eigen kennis en vaardigheden te kunnen reflecteren. De ReflectieMeester is ontwikkeld om leerlingen in het basisonderwijs dat te leren.

Vragen en opdrachten

De ReflectieMeester reikt leerlingen vragenkaarten en opdrachtkaarten aan. De vragenkaarten hebben betrekking op drie fasen: voor het werk, tijdens het werk en na het werk. De vragen prikkelen de leerlingen om goed over het eigen werk na te denken. Wat heb je goed gedaan? Wat vind je het meest gelukt? Heb je het al eens eerder gedaan en ging het nu beter? Deze en vergelijkbare vragen zijn in drie subgebieden geformuleerd: wat heb ik precies geleerd, hoe heb ik het aangepakt en wat vind ik er van? De opdrachtkaarten zijn vooral ook bedoeld om variatie in de reflectie aan te brengen. Er zijn vier categorieën opdrachtkaarten: de alleenkaarten, de tweetalkaarten, de teamkaarten en de klaskaarten. Ze bevatten opdrachten die de leerlingen alleen, met z'n tweeën, met z'n vieren of met de hele klas kunnen uitvoeren. De werkvormen op deze kaarten sluiten aan bij de theorieën vanuit Coöperatief Leren en Meervoudige Intelligentie. De kaarten nodigen met andere woorden uit om goed samen te werken en doen een beroep op de verschillende soorten intelligenties. De ReflectieMeester is zo opgezet dat de leerlingen, na enige introductie in het begin, er zelfstandig mee aan het werk kunnen, bijvoorbeeld dagelijks of wekelijks op vaste momenten, maar ook wanneer zij daar zelf behoefte aan hebben.

Bewust van het eigen leerproces

Kristel Tijssen kreeg vorig jaar bij Eduniek de gelegenheid om in het kader van haar afstuderen de ReflectieMeester te ontwikkelen. Zij werd daarbij begeleid door onderwijsadviseur Erna Bod. "Het leek mij interessant om een product op het gebied van het nieuwe leren te ontwikkelen," vertelt Kristel Tijssen. "Juist daarbij is er veel behoefte aan zelfstandige reflectie op het eigen werk. Reflectie moet echt iets van jezelf zijn, want het gaat over jezelf. Wordt het uitsluitend door de leerkracht gestuurd, dan wordt het nooit een houding van de leerling zelf. Het is daarom een belangrijk uitgangspunt dat de leerlingen er zelfstandig mee aan de slag kunnen gaan. De producten die er op dit gebied zijn, zijn eigenlijk allemaal gericht op een gesprek tussen de leerkracht en de leerling. Ik heb daar meer variatie in willen aanbrengen, door af en toe alleen en dan weer eens met z'n tweeën of met meer aan de slag te gaan. Juist door anderen erbij te betrekken, krijg je meer inzicht in hoe zij leren en hoe jij leert, wat jouw goede punten zijn en wat de goede punten van anderen zijn etcetera. Op deze manier zijn leerlingen heel bewust bezig met hun eigen leerproces en dat sluit natuurlijk helemaal bij het nieuwe leren aan."

"Past helemaal bij onze visie"

Momenteel is de ReflectieMeester op vier basisscholen bij wijze van pilot ingevoerd, te weten het Startblok in Achterveld, de Brug in Houten en de Regenboog in Nijkerk, alle drie sinds september 2006, en de Torenpleinschool in Vleuten sinds januari 2007. Marianne Kuiper, directeur van het Startblok in Achterveld, vertelt dat zij en haar collega's buitengewoon enthousiast zijn over de ReflectieMeester. "Het past helemaal bij de visie van onze school," zo zegt ze. "Wij zijn al langere tijd met Coöperatief Leren bezig en zijn, begeleid door Erna Bod, ook de richting van Meervoudige Intelligentie opgegaan. Het reflecteren met de ReflectieMeester past daar geweldig in. Het past precies bij het denken en het werken met leermethoden die er niet van uitgaan dat uitsluitend door ons als leerkrachten les wordt gegeven, maar wel dat de leerlingen zelf over hun eigen leerproces nadenken. De ReflectieMeester versterkt het Coöperatief Leren en speelt helemaal in op de uitgangspunten van Meervoudige Intelligentie." Op het Startblok wordt de ReflectieMeester in alle groepen ingezet, dat wil zeggen vanaf groep 4 met behulp van de vragen- en opdrachtkaarten en bij de kleuters op een daarvan afgeleide mondelinge manier. "We gebruiken dan de vraagstellingen van de kaarten en leren zo de kleuters ook al nadenken over wat ze hebben gedaan en wat ze wel of niet leuk hebben gevonden. Zo wennen ze dan al aan het reflecteren," aldus Marianne Kuiper.

Gestructureerd en met diepgang

Gevraagd naar de precieze toepassing in de groepen vertelt Marianne Kuiper: "We zijn begonnen met bijvoorbeeld één keer in de week een hoe-vraag en ook één keer in de week een wat-vraag, maar inmiddels gebruikt elke leerkracht de ReflectieMeester minstens één keer per dag en sommigen wel twee of drie keer per dagdeel. Daarbij zijn de leerlingen steeds meer zelf gaan kiezen welke reflectie het beste past bij het vak waarover ze willen reflecteren en ook of ze alleen, met z'n tweeën of met z'n vieren willen reflecteren. Dat gaat erg goed en we zien ook dat het veel resultaat geeft. Kinderen vinden reflecteren prettig en ook krijgt de werksfeer nog steeds meer kwaliteit daardoor. De leerlingen overleggen goed met elkaar en doen de dingen niet omdat de juf het wil of om het mooi voor vader of moeder te maken, maar omdat ze zelf nadenken over wat een slimme manier van werken voor hen is, wat bij hen past en wat ze zelf prettig vinden. Het is heel prettig om dat zelf te kunnen ontdekken. Dat merk je in de attitude van de kinderen, maar ook in die van de leerkrachten, wat minstens zo belangrijk is. Een leerproces durven loslaten, zonder daarbij de kerndoelen uit het oog te verliezen en zonder dat het iets vrijblijvends wordt, dat doe je niet zomaar. Maar de ReflectieMeester helpt daar heel goed bij, want het is gestructureerd en het heeft diepgang."

"We zijn er erg blij mee," zegt Marianne Kuiper tot slot. "Het is echt een aanvulling op de nieuwe leerweg die we al een paar jaar geleden met elkaar zijn ingeslagen. We zijn er allemaal heel enthousiast over, niet in de laatste plaats omdat het niet veel tijd kost. Het is niet iets nieuws dat veel voorbereiding kost of veel leertijd inneemt. Ook dat is een groot voordeel van de ReflectieMeester."

Verschenen in: Eduniek Info (2007)

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl