Meer banen voor hetzelfde geld

Derksen onderscheidt voor de aanpak van werkloosheid twee soorten beleid: een vraagbeleid en een aanbodbeleid. Het vraagbeleid houdt in dat de banen aantrekkelijk worden gemaakt, waardoor een vraag naar arbeidskrachten ontstaat. Dit kan bijvoorbeeld door de banen te subsidiëren of door ondernemers te overtuigen van het rendement van het werk. Het aanbodbeleid houdt in dat niet de banen, maar de mensen aantrekkelijk worden gemaakt. Daardoor ontstaat dan een aanbod van arbeidskrachten. Dit kan bijvoorbeeld door mensen te scholen, werkervaring op te laten doen of door hen voor werk te motiveren door middel van sancties in de uitkeringensfeer. De stelling van Derksen is nu, dat er moeilijkheden ontstaan als deze twee soorten beleid worden vermengd, zoals ook in het project Werk in Bewaking is gebeurd.

Afroming en verdringing

"In de Nederlandse situatie hebben het vraag- en aanbodbeleid onvoldoende effect gehad, want we hebben nog steeds een leger van werklozen," zegt Derksen. "Daarom zijn er mengvormen ontstaan. We zijn bijvoorbeeld werklozen gaan 'bezighouden', vroeger in projecten als het Amsterdamse Bos en de oude sociale werkplaatsen, later in de banenpool. Omdat 'bezighouden' minderwaardig klinkt, zijn we vervolgens de banenpool echte banen gaan noemen en de sociale werkplaats SW-Bedrijven. Deze moeten bedrijfsmatig functioneren en dus heeft de directeur liever een minder gehandicapte in dienst dan een meer gehandicapte. Hierdoor worden de echte probleemgevallen aan de kant geschoven en wordt deze arbeidsmarkt dus 'afgeroomd'. Dit probleem is dan ontstaan doordat in een aanbodbeleid voor een deel een vraagbeleid werd ingebracht. Het omgekeerde gebeurt ook. Je hebt een vraagbeleid waarin banen worden gemaakt, maar je zegt er wel bij dat het banen zijn voor langdurig werklozen. Daardoor gaan er problemen bij de werkgevers ontstaan. Zij zeggen: als wij niet zelf mogen beslissen wie we in dienst nemen, laat het dan maar. Om dit probleem te omzeilen is de overheid zelf als werkgever gaan optreden, zoals bijvoorbeeld bij de Melkert-1-banen is gebeurd. Maar dan is het probleem dat er verdringing ontstaat, omdat je een organisatie krijgt die het werk doet dat anderen al deden, maar goedkoper omdat er per man veertigduizend gulden overheidsgeld in zit. Samengevat: als je in een aanbodbeleid de neiging hebt om te doen alsof er een vraagbeleid is, dan ontstaat afroming; als je een vraagbeleid op een bepaald aanbod gaat richten, dan ontstaat verdringing."

Scherper onderscheid

'Schoenmaker, blijf bij je leest' is het motto van Derksen. Waar banen worden gecreëerd moet de markt zelf kunnen beslissen wie in dienst worden genomen. En waar een aanbod wordt gecreëerd komen geschoolde mensen met werkervaring vanzelf bovendrijven en moeten zij niet door mindere krachten worden weggedrukt. "Je moet veel scherper onderscheid maken of je met een aanbodbeleid of met een vraagbeleid bezig bent," aldus Derksen en hij noemt als goed voorbeeld daarvan de loonkostenfaciliteit die het kabinet in 1996 heeft ingevoerd. Om laagbetaalde banen goedkoper te maken krijgen werkgevers een korting op de belasting en premies voor werknemers die het minimumloon of net iets meer verdienen (tot 115% van het minimumloon). Deze zogenoemde afdrachtskorting werd in 1997 van 1185 gulden per werknemer verhoogd tot 2000 gulden. Derksen: "Werkgevers hoeven hiervoor geen contact met de sociale dienst te zoeken en hebben geen gezeur over wie ze aannemen. Het verandert gewoon het loonkostenplaatje en dat is aantrekkelijk voor ondernemers. De effecten van deze regeling worden nog geanalyseerd, maar het ziet ernaar uit dat hierdoor tienduizenden banen erbij zijn gekomen. Het zou weleens zo kunnen zijn dat door deze regeling met de helft van het geld twee keer zoveel banen zijn opgeleverd dan met de Melkert-regelingen. Je praat dan dus over een factor vier: in plaats van elke honderd banen voor langdurig werklozen maak je vierhonderd banen waarbij de werkgever zelf mag bepalen wie hij in dienst neemt. Uiteindelijk kom je zo ook dichter bij de langdurig werklozen, want als je ruimte creëert aan de onderkant van de arbeidsmarkt dan worden langdurig werklozen vanzelf interessant voor werkgevers, zeker als je daarnaast een goed aanbodbeleid hebt van scholing en werkervaring opdoen."

Uiteindelijk vruchtbaarder

Ook in het project Werk in Bewaking werd een mengvorm van aanbod- en vraagbeleid toegepast. Het werd aantrekkelijk gemaakt om beveiligingswerk te organiseren, maar de banen die daardoor ontstonden werden bestemd voor langdurig werklozen. "Ik vind het leuk dat Werk in Bewaking in zijn opzet geslaagd is," zegt Derksen, "en ik vind het erg goed dat mensen op deze manier een plek op de arbeidsmarkt hebben gekregen. Elke werkloze die je aan een baan helpt is winst. Blijkbaar is er veel wervende kracht uitgegaan van de gedachte dat bijvoorbeeld de beveiliging van bedrijventerreinen inderdaad werk is dat zichzelf terugverdient. Toch denk ik dat het gemakkelijker was geweest en uiteindelijk vruchtbaarder, als de voorwaarde van langdurige werkloosheid niet was gehanteerd. Op het eerste en tweede gezicht is het heel nobel wat in het project Werk in Bewaking is gedaan, maar op het derde gezicht zeg ik: als het anders was opgepakt, waren er waarschijnlijk meer banen gecreëerd. Natuurlijk moeten we langdurig werklozen helpen, dat is ook mijn uitdrukkelijke wens. Maar uiteindelijk zijn ook zij het beste geholpen met een gewone, volwaardige baan - een baan waarover géén projectbericht wordt geschreven!"

Verschenen in: Projectbericht Werk in Bewaking, 1996

Peter van Steen, tekstschrijver, info@petervansteen.nl